| ГАРЫЗОНТ ЧАКАННЯ |
[Dec. 14th, 2011|12:38 am] |
Такім тэрмінам – гарызонт чакання – ў свой час некаторыя заходнееўрапейскія літаратуразнаўцы і крытыкі вызначалі комплекс эстэтычных, сацыяльна-палітычных, псіхалагічных ды іншых уяўленняў, што фармуюць дачыненні аўтара і яго твора да грамадства, найперш да чытача, а таксама стаўленне чытача да твора, якое рэалізуецца адпаведна ў выглядзе яго асабістага эстэтычнага ды жыццёва-практычнага досведу.
Эстэтычная каштоўнасць твора грунтуецца на той рознасці, што існуе паміж гарызонтам чакання твора і гарызонтам чакання чытача. І менавіта гэтая рознасць даволі часта становіцца пунктам сутыкнення, а часам выклікае няўзгодлівасць дзвюх эстэтычных канцэпцыяў, дзвюх суб’ектыўнасцяў, бо гарызонт чакання – з’ява глыбока асабістая, а значыць – суб’ектыўная.
Усякі крытычны водгук на літаратурны твор ёсць ні чым іншым, як выяўленнем гарызонту чакання крытыка. Кожны крытык мае сваю шкалу эстэтычных каштоўнасцяў, згодна з якой аналізуе той ці іншы мастацкі твор. І вельмі дзіўна бывае пачуць часам абвінавачанні крытыкаў у суб’ектыўнасці, бо без яе ўвогуле не можа існаваць ні крытычнага, ні якога іншага меркавання. Іншая рэч, калі гэтая суб’ектыўнасць не мае пад сабой прафесійнага грунту, г. зн. калі крытык хоць у мінімальнай ступені не валодае тэорыяй літаратуры, не ведае гісторыі літаратуры, не мае шырокага літаратурнага кругагляду і не арыентуецца ў сучасным літаратурным працэсе. У такім разе ўпікаць трэба не ў суб’ектыўнасці, а ў непрафесійнасці.
Аднак існуе яшчэ адна форма крытыкі, умоўна назаву яе аматарскай, якая была б проста чытацкім меркаваннем, калі б не сыходзіла ад літаратараў. Крытыкі-аматары фармальна пазбаўленыя адказнасці крытыкаў-прафесіяналаў, але іх прыналежнасць да літаратурных колаў усё ж змушае да падпарадкавання пэўным літаратурна-эстэтычным канонам. Непадпарадкаванне ставіць пад сумнеў вартасць іх уласнай мастацкай творчасці, дэзарыентуе чытача, кідае цень на дасягненні як папярэднікаў, так і сучаснікаў, а значыць – на нацыянальную літаратуру агулам.
Прыкладам таму – нядаўнія выпады сучасных літаратараў у бок класікаў, калі паэтка Марыйка Мартысевіч назвала Максіма Багдановіча “няздарам-сухотнікам”, а празаік Альгерд Бахарэвіч абвесціў Янку Купалу глухім да паэзіі “Каян Лупакам”. Зразумела, што калі Мартысевіч даводзіць, нібыта адзіная заслуга Багдановіча – сухоты, маўляў, беларускія школьнікі хоць ведаюць значэнне гэтага слова, і шкада, што не хварэў ён яшчэ і на пранцы, або калі Бахарэвіч ганьбіць Купалу, то дэманструюць яны найперш уласную абмежаванасць. Вось дык гарызонт чакання літаратараў – на ўзроўні той самай моські з байкі Крылова, што брахала на слана!
Але ж гэта носьбіты нацыянальнай культуры ці, прынамсі, пазіцыянуюць сябе такімі. Дык чаму не адчуваюць той эстэтычнай мяжы, якую нават жартам нельга пераходзіць, той маральнай адказнасці пісьменніка перад чытачом, якую ніколі ніхто не адмяняў? Тая самая “абавязковая” суб’ектыўнасць? Няхай сабе. Не падабаюцца Багдановіч з Купалам, і перакананні ў бяздарнасці класікаў цвёрдыя ёсць – іх права ды справа. Але навошта ў такім разе трэсці бруднаю бялізнаю перад усім светам? Свабода слова? Не, хутчэй звычайная непрыстойнасць.
Праўда, бачыцца мне ў гэтых выступах крытыкаў-аматараў яшчэ нешта, большае і страшнейшае за банальную непрыстойнасць – праява часу. Баюся, што гарызонт чакання сучасных беларусаў паступова звужаецца да разбуральнага аматарства, нягледзячы на высілкі нацыянальнай культурнай эліты захаваць тое, без чаго нельга людзьмі звацца. |
|
|
